Nguồn tài liệu
Tên khoa học và mô tả hình thái của một cây không phải thứ chúng tôi tự nghĩ ra. Trang này liệt kê rõ thông tin đến từ đâu, nguồn nào chúng tôi không bao giờ dùng, và cách ghi trích dẫn.
Nguồn được dùng
Xếp theo thứ tự ưu tiên khi nhiều nguồn cùng nói về một cây.
-
1
Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam — Đỗ Tất Lợi
Công trình nền của ngành dược liệu Việt Nam, mô tả hàng nghìn loài kèm tên gọi theo vùng miền, hình thái, phân bố và ghi chép sử dụng trong y học cổ truyền.
Vì sao ưu tiên nhất: đây là tài liệu duy nhất bao quát được hệ thực vật dược liệu Việt Nam kèm tên gọi dân gian theo từng vùng — thứ mà tài liệu nước ngoài không có. Cũng là nguồn chuẩn cho phần ghi chép tri thức dân gian.
-
2
Dược điển Việt Nam
Văn bản kỹ thuật do Bộ Y tế ban hành, quy định tiêu chuẩn chất lượng dược liệu: bộ phận dùng, đặc điểm nhận dạng, chỉ tiêu định tính và định lượng.
Dùng cho: xác định chính xác bộ phận nào của cây được công nhận làm dược liệu, và tiêu chuẩn nhận dạng dược liệu đúng loài.
-
3
Viện Dược liệu và các trường Đại học Dược
Tài liệu nghiên cứu, danh lục cây thuốc và ấn phẩm chuyên ngành về trồng trọt, thu hái và bảo quản dược liệu.
Dùng cho: kỹ thuật canh tác, thời điểm thu hái, phương pháp sơ chế — phần mà sách mô tả thực vật không đi sâu.
-
4
Cơ sở dữ liệu danh pháp và bài báo khoa học
Cơ sở dữ liệu danh pháp thực vật quốc tế (POWO, Tropicos) để kiểm tên khoa học và họ thực vật; bài báo bình duyệt cho phần thành phần hóa học.
Nguyên tắc: thành phần hóa học chỉ ghi những hợp chất đã được phân tích và công bố — và không suy diễn từ thành phần sang tác dụng điều trị. Xem phạm vi nội dung →
Nguồn không bao giờ dùng
Đây là ranh giới cứng. Thông tin lấy từ những nguồn dưới đây không được lên trang, bất kể nghe hợp lý đến đâu.
Trang bán dược liệu
Mô tả cây trên trang bán hàng viết để bán, không phải để mô tả đúng. Đây cũng là nơi công dụng bị thổi phồng nhiều nhất, và là nguồn của phần lớn thông tin sai đang lan truyền về cây thuốc.
Bài viết của trang khác
Các trang tin chép mô tả của nhau mà không dẫn nguồn gốc. Lấy lại là nhân bản sai sót của người khác — nếu thông tin đó đúng, nó phải có trong tài liệu gốc.
Ảnh không rõ nguồn để nhận dạng loài
Ảnh trên mạng bị gán nhầm tên rất phổ biến, và một ảnh sai có thể dẫn tới nhận dạng sai một cây độc. Ảnh minh họa phải xác định được loài, không lấy theo kết quả tìm ảnh.
Diễn đàn và hội nhóm mạng xã hội
Facebook, TikTok, YouTube — kể cả bài của người tự giới thiệu là lương y. Nội dung không được biên tập, không dẫn nguồn và không thể trích dẫn chính xác.
Tài liệu chép tay không rõ xuất xứ
Bài thuốc gia truyền, sổ tay chép tay lưu hành trong dân gian. Chúng tôi chỉ ghi chép tri thức dân gian khi dẫn được về một tài liệu đã xuất bản.
AI, với tư cách là nguồn
Chúng tôi dùng AI để soạn bản nháp và nói rõ điều đó, nhưng AI không bao giờ là nguồn của một tên khoa học hay một mô tả. AI đặc biệt hay bịa tên khoa học nghe đúng danh pháp nhưng không tồn tại — nên mọi thông tin trong bản nháp phải đối chiếu lại với các nguồn ở trên, thứ nào không tìm được thì gỡ.
Cách chúng tôi ghi trích dẫn
Mỗi mục nguồn phải có đủ bốn thành phần:
- Tên tài liệu cụ thể · Tổ chức ban hành · Năm · Link trực tiếp
- Tên tài liệu — tên đầy đủ, không viết tắt mơ hồ
- Tổ chức — cơ quan chịu trách nhiệm ban hành
- Năm — để bạn biết số liệu mới hay cũ
- Link — dẫn tới trang chứa thông tin, không phải trang chủ tổ chức
Link về trang chủ của một tổ chức lớn là cách tỏ ra có nguồn mà không thực sự có nguồn — bạn không kiểm chứng được. Chúng tôi yêu cầu link dẫn thẳng tới trang, tài liệu PDF, hoặc mục cụ thể chứa thông tin được trích dẫn. Với sách in, ghi rõ số trang.
Khi các nguồn lệch nhau
Chuyện này xảy ra liên tục với cây thuốc: cùng một tên gọi dân gian chỉ những loài khác nhau ở hai vùng, hoặc một loài được xếp lại chi sau nghiên cứu phân loại mới. Nguyên tắc của chúng tôi:
- Tên khoa học lấy theo cơ sở dữ liệu danh pháp hiện hành; tên cũ ghi kèm làm tên đồng nghĩa.
- Khi một tên dân gian chỉ nhiều loài, liệt kê hết và nói rõ vùng nào gọi cây nào.
- Ưu tiên tài liệu Việt Nam cho phần phân bố, mùa vụ và tên gọi theo vùng.
- Không im lặng chọn một mô tả rồi bỏ qua mô tả khác.
Có nguồn vẫn không đủ để nhận dạng cây
Một mô tả hình thái chính xác, dẫn nguồn đầy đủ, vẫn không đủ để bạn xác định chắc chắn một cây ngoài thực địa. Cây thay đổi theo mùa, theo tuổi và theo điều kiện sống; nhiều loài chỉ phân biệt được bằng chi tiết rất nhỏ ở hoa hoặc hạt. Khi cần chắc chắn — nhất là trước khi sử dụng — hãy nhờ người có chuyên môn xem trực tiếp.
Trạng thái hiện tại
Một số bài trong từ điển hiện mang nhãn [Chờ đối chiếu nguồn]. Nghĩa là: nội dung đang dùng là bản tổng hợp tham khảo, chưa đối chiếu xong với tài liệu gốc. Chúng tôi hiển thị nhãn công khai thay vì giấu, và ưu tiên hoàn tất theo thứ tự cây được tra nhiều nhất.
Thấy thông tin có vấn đề?
Nếu bạn phát hiện một tên khoa học sai danh pháp, một mô tả không khớp tài liệu gốc, một ảnh chụp nhầm loài, hoặc một link đã hỏng — hãy báo cho chúng tôi. Đây là loại phản hồi chúng tôi xử lý trước tiên.